Với gia đình từ nước ngoài về sống, thứ tự đúng là: giấy tờ nhân thân của con trước, cư trú sau, rồi mới tới trường. Con sinh ở nước ngoài cần được ghi vào sổ hộ tịch Việt Nam để có mã định danh; có mã định danh mới đăng ký cư trú được tại nơi ở; có cư trú mới biết con thuộc địa bàn trường công lập nào. Song song, chuẩn bị giấy tờ học tập ở nước ngoài để trường xếp lớp.
Bài này viết từ phía phụ huynh, về chuyện nơi ở và hồ sơ. Mỗi trường hợp quốc tịch, giấy tờ có thể đi theo cách khác nhau, nên luôn hỏi lại cơ quan đăng ký hộ tịch, công an cấp xã và Sở Giáo dục và Đào tạo nơi ở. Ví dụ trong bài là giả định.
Con có quốc tịch Việt Nam hay không quyết định lối đi
Trường hợp hay gặp nhất là con có quốc tịch Việt Nam (có thể kèm quốc tịch khác) và được khai sinh ở nước ngoài. Khi đó con là công dân Việt Nam, xin học theo nơi cư trú như mọi trẻ khác, chỉ cần làm cho giấy tờ khai sinh ở nước ngoài được ghi nhận trong hệ thống hộ tịch trong nước.
Trường hợp con chỉ có quốc tịch nước ngoài, con thuộc diện người nước ngoài cư trú tại Việt Nam, cư trú theo thị thực hoặc thẻ tạm trú. Việc nhận học sinh người nước ngoài vào trường công lập tuỳ quy định và điều kiện của từng địa phương, nên gia đình hỏi Sở Giáo dục và Đào tạo nơi ở trước, đừng mặc định là được hay không.
Có gia đình không chắc con mình đang có quốc tịch gì, nhất là khi bố mẹ có quốc tịch khác nhau hoặc con sinh ra ở nước cấp quốc tịch theo nơi sinh. Đây là câu hỏi nên làm rõ đầu tiên, với cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài trước khi về, hoặc cơ quan đăng ký hộ tịch sau khi về.
Ví dụ giả định: gia đình anh Quang sống ở nước ngoài nhiều năm, con gái sinh ở đó, có giấy khai sinh nước sở tại. Trước khi về, anh hỏi cơ quan đại diện Việt Nam và biết con có quốc tịch Việt Nam theo bố mẹ. Về nước, việc đầu tiên anh làm là ghi chú khai sinh cho con, chứ không phải đi hỏi trường.
Ghi giấy khai sinh nước ngoài vào hộ tịch trong nước
Với con là công dân Việt Nam khai sinh ở nước ngoài, các bước thường gồm:
- Chuẩn bị bản chính giấy khai sinh do nước ngoài cấp, đã hợp pháp hoá lãnh sự nếu được yêu cầu, kèm bản dịch sang tiếng Việt có chứng thực.
- Hỏi UBND cấp xã nơi cư trú về thủ tục ghi vào sổ hộ tịch việc khai sinh đã đăng ký ở nước ngoài, cơ quan nào tiếp nhận, cần thêm giấy gì.
- Nộp hồ sơ, nhận trích lục ghi chú khai sinh. Hỏi luôn khi nào con có mã định danh cá nhân.
- Sau khi con có mã định danh, đăng ký cư trú cho con tại nơi ở cùng bố mẹ.
- Kiểm lại thông tin của con trên VNeID của bố hoặc mẹ: họ tên, ngày sinh, quốc tịch, nơi cư trú.
Tên con trên giấy tờ nước ngoài đôi khi viết không dấu, đảo thứ tự họ tên, hoặc có tên đệm nước ngoài. Thống nhất cách ghi ngay ở bước ghi chú khai sinh, vì cách ghi đó sẽ theo con vào học bạ, vào mọi giấy tờ ở trường về sau.
Cư trú quyết định trường con thuộc về
Khi con đã có mã định danh và được đăng ký thường trú hoặc tạm trú cùng bố mẹ, con thuộc địa bàn tuyển sinh của trường công lập theo nơi đó, giống mọi trẻ khác. Gia đình chưa có nhà riêng, ở tạm nhà người thân hay thuê căn hộ đều đăng ký cư trú được nếu là chỗ ở hợp pháp và chủ nhà đồng ý.
Nhiều gia đình về nước thuê căn hộ ngắn hạn vài tháng trong lúc tìm nhà. Nếu năm đó con vào lớp 1 hay lớp 6, nơi cư trú lúc tuyển sinh sẽ quyết định con được phân trường nào; dọn đi ngay sau đó thì con lại phải tính chuyện chuyển. Nếu được, chọn chỗ ở lâu dài trước rồi mới làm hồ sơ cho con.
Đọc thông báo tuyển sinh năm học hiện tại của xã, phường nơi ở để biết thời gian nhận hồ sơ và cách đăng ký. Nếu về giữa năm học, không có đợt tuyển sinh nào đang mở, thì đi theo đường tiếp nhận học sinh chuyển đến, hỏi trực tiếp trường thuộc địa bàn.
Gia đình còn giữ nhà ở nước ngoài, định đi về hai nơi trong vài năm, nên chọn một nơi làm chỗ học chính của con. Con học dở năm ở Việt Nam rồi quay lại nước ngoài, sau đó lại về, mỗi lần đều phải xếp lớp lại; một kế hoạch ở lại đủ dài giúp con có nền ổn định hơn.
Giấy tờ học tập mang theo từ nước ngoài
Trường cần biết con đã học tới đâu để xếp lớp. Nên chuẩn bị trước khi rời nước ngoài, vì xin lại từ xa mất nhiều thời gian:
| Giấy tờ | Dùng để làm gì | Lấy ở đâu | Đã có chưa |
|---|---|---|---|
| Học bạ hoặc bảng kết quả các năm đã học | Cho trường biết chương trình và lớp đã học | Trường ở nước ngoài | |
| Giấy xác nhận đã học tới lớp nào, đến ngày nào | Tránh khoảng trống khi xếp lớp | Trường ở nước ngoài | |
| Bản dịch tiếng Việt có chứng thực | Để trường và Sở đọc được | Dịch thuật có chứng thực sau khi về | |
| Hợp pháp hoá lãnh sự (nếu được yêu cầu) | Công nhận giấy tờ nước ngoài | Cơ quan có thẩm quyền nước cấp và cơ quan đại diện Việt Nam | |
| Giấy tờ nhân thân và cư trú của con | Xác định địa bàn | Trích lục ghi chú khai sinh, VNeID |
Hỏi trường hoặc Sở trước khi về xem giấy nào bắt buộc hợp pháp hoá lãnh sự. Làm thừa thì tốn thời gian, làm thiếu thì phải gửi lại ra nước ngoài.
Xếp lớp: con học lớp mấy khi về
Chương trình ở nước ngoài và trong nước không trùng khớp từng năm. Con học hết một lớp ở nước ngoài chưa chắc được xếp vào lớp kế tiếp ở trong nước. Việc tiếp nhận và xếp lớp học sinh từ nước ngoài về được làm theo quy định hiện hành; thường trường hoặc Sở xem giấy tờ học tập, độ tuổi, có thể kiểm tra một số môn để xếp lớp phù hợp.
Tiếng Việt là điểm hay bị bỏ qua. Con nghe nói tiếng Việt ở nhà nhưng chưa từng học đọc viết, hoặc chỉ học tiếng Việt cuối tuần. Khi đến trường hỏi, gia đình nên nói thẳng mức tiếng Việt của con để trường cân việc xếp lớp và cho biết con cần chuẩn bị gì. Không nên giấu đi cho con được xếp lớp cao hơn.
Nếu về đúng năm đầu cấp, đặc biệt lớp 1 hoặc lớp 6, con đi theo đợt tuyển sinh như các bạn cùng tuổi; giấy tờ học tập ở nước ngoài lúc đó để chứng minh con đã học đủ cấp trước, với lớp 6. Về giữa cấp thì phải qua bước tiếp nhận, xếp lớp riêng.
Có gia đình cân nhắc cho con học trường tư thục hoặc trường có chương trình quốc tế một thời gian rồi mới sang trường công. Đó là những đường tuyển theo cách riêng, không theo địa bàn; nếu chọn, kiểm thông tin cấp phép ở nguồn chính thống và hỏi trước việc chuyển sang trường công lập về sau cần giấy tờ gì.
Thứ tự việc trong những tuần đầu về nước
Gia đình mới về thường bận trăm việc cùng lúc. Với phần học của con, thứ tự sau giúp không phải quay lại từ đầu:
- Tuần đầu: chốt chỗ ở sẽ ở ít nhất trọn năm học, hỏi chủ nhà đồng ý cho đăng ký cư trú.
- Cùng tuần: nộp hồ sơ ghi chú khai sinh cho con nếu con khai sinh ở nước ngoài, đồng thời đem giấy tờ học tập đi dịch có chứng thực.
- Khi con có mã định danh: đăng ký thường trú hoặc tạm trú cho con tại chỗ ở, kiểm trên VNeID.
- Tra kế hoạch tuyển sinh của xã, phường nơi ở để biết con thuộc trường nào; nếu đang giữa năm học, gọi hoặc đến thẳng trường đó.
- Nộp hồ sơ xin tiếp nhận, theo lịch trường hẹn để xếp lớp.
- Trong lúc chờ, cho con làm quen dần với đường đi học và với việc đọc viết tiếng Việt ở nhà, không gấp.
Mỗi bước có thể mất vài ngày đến vài tuần tuỳ nơi. Nếu về sát đầu năm học, nên bắt đầu những bước giấy tờ ngay từ khi còn ở nước ngoài, nhờ người thân trong nước hỏi trước những gì cần.
Những câu nên hỏi trường thuộc địa bàn
Trường còn nhận học sinh lớp đó không. Hỏi trước, vì trường đủ chỗ thì gia đình cần hỏi UBND cấp xã về trường khác trong địa bàn.
Cần những giấy tờ gì, bản nào phải dịch, bản nào phải hợp pháp hoá. Ghi lại danh sách, kèm tên người tiếp và ngày hỏi.
Ai quyết định xếp lớp, có kiểm tra không, kiểm tra những gì. Để gia đình chuẩn bị cho con một cách bình thường, không phải ôn luyện căng.
Con chưa đọc viết tốt tiếng Việt thì trường hỗ trợ ra sao. Có trường có cách hỗ trợ riêng, có trường đề nghị gia đình tự bổ sung; hỏi rõ để biết việc của nhà mình.
Nếu con có nhu cầu riêng về sức khoẻ hay học tập. Ví dụ dị ứng, bệnh mạn tính, hay khó khăn học tập đã được đánh giá ở nước ngoài. Mang theo giấy tờ liên quan và hỏi trường cũng như địa phương về hỗ trợ có thể có.
Câu hỏi thường gặp
Con sinh ở nước ngoài, chưa có mã định danh thì xin học được không?
Rất khó, vì đăng ký tuyển sinh và cư trú đều dựa vào mã định danh. Nếu con là công dân Việt Nam, gia đình làm thủ tục ghi vào sổ hộ tịch việc khai sinh ở nước ngoài trước, có mã định danh rồi đăng ký cư trú và xin học.
Con chỉ có quốc tịch nước ngoài thì có học trường công lập được không?
Tuỳ quy định và điều kiện của từng địa phương. Con cư trú theo thị thực hoặc thẻ tạm trú. Gia đình nên hỏi Sở Giáo dục và Đào tạo nơi ở về việc tiếp nhận học sinh người nước ngoài trước khi chọn chỗ ở và làm hồ sơ.
Về nước giữa năm học thì con có phải đợi đến năm sau mới đi học không?
Không nhất thiết. Học sinh từ nước ngoài về có thể được tiếp nhận giữa năm nếu trường còn chỗ và giấy tờ đủ. Hỏi trường thuộc địa bàn nơi ở ngay khi đã có cư trú, mang theo giấy tờ học tập đã dịch.
Giấy tờ học tập ở nước ngoài có cần hợp pháp hoá lãnh sự không?
Tuỳ loại giấy và yêu cầu của nơi tiếp nhận. Có giấy được miễn theo điều ước giữa hai nước, có giấy bắt buộc. Gia đình nên hỏi trường hoặc Sở trước khi rời nước ngoài, vì làm lại từ trong nước mất nhiều thời gian hơn.
Con học hết lớp 4 ở nước ngoài thì về có chắc được học lớp 5 không?
Không chắc, vì chương trình hai nơi khác nhau. Trường hoặc Sở xem giấy tờ, độ tuổi và có thể kiểm tra để xếp lớp phù hợp. Gia đình nên nói rõ mức tiếng Việt của con khi trao đổi với trường.